donderdag, december 15, 2011

Bert Teunissens Blue Highways

Heen zijn camera's het belangrijkst, terug de films. Belichte films zijn zwaarder dan onbelichte. Niet door verandering in de emulsie, maar door de meegetorste emotie.

Er zitten veel kilometers in de wereldliteratuur. Eenzame kilometers. Kilometers die meestal zonder duidelijk doel beginnen, maar op dezelfde plek eindigen: thuis. 'On the Road' van Jack Kerouac, 'Zen and the Art of Motorcycle Maintenance' van Robert M. Pirsig, 'Blue Highways' van William Least Heat Moon, 'In Patagonia' van Bruce Chatwin en 'Fear and Loathing in Las Vegas' van Hunter S. Thompson, om een persoonlijke top vijf te noemen. Er zitten veel kilometers in de blues. Eenzame kilometers. Met name in die van Van Morrison. Een kleine greep uit een omvangrijk repertoire: Ancient Highways, Down The Road, The Lonesome Road, Meaning of Loneliness of The Street Only Knew Your Name. Er zitten veel kilometers in de fotografie. Eenzame kilometers. De eenzaamste in 'The Americans' van Robert Frank. Hij werkte zonder woorden en kende, op een enkeling na, geen van de geportretteerden bij naam. Er zitten veel kilometers in Bert Teunissens 'Domestic Landscapes'. Eenzame kilometers. Zo'n 200.000 kilometers in totaal.

The highway, oh, the highway. No place, in theory, is boring of itself. Boredom lies only with the traveler's limited perception and his failure to explore deeply enough – William Least Heat Moon: Blue Highways. A Journey into America.

Wat begon met één binnenopname – huisbewoners in een kamer waar invallend licht de inrichting bepaalde – groeide uit tot een fotografische studie van de economische, culturele en sociale geschiedenis van het wonen in Europa. Over een periode van 15 jaar documenteerde Bert Teunissen (1959) met zijn 'Domestic Landscapes' een Europa dat zienderogen aan het verdwijnen is. Elk van de 25 bezochte landen kent een eigen cultuur, die is terug te vinden in huizen, gewoonten, kookkunst en tradities. 'Domestic Landscapes' gaat daarom over identiteit en diversiteit. Als een keuterboer zijn bedrijf beëindigt, worden de stallen verbouwd tot opslagruimte of bij het woonhuis getrokken, de staldeuren vervangen door manshoge ramen, de betonnen vloer door parket; op de hooizolder komen slaapkamers, de keuken verhuist naar de eertijds voor zon- en feestdagen gereserveerde pronkkamer en geleidelijk aan verliest alles zijn oorspronkelijke doel en betekenis.

Het zijn eenvoudige interieurs die de tand des tijds doorstaan hebben. Normaliter zet een fotograaf de tijd stil. In 'Domestic Landscapes' stáát die al stil. Aan deze levens is de tijd voorbij gegaan. Alles in Teunissens foto's is zoals het is, zoals het was en zoals we liefst willen dat het altijd zal blijven. 'Domestic Landscapes' is een monument voor het individu dat trouw bleef aan zichzelf, vrij van modetrends en wars van de waan van de dag. Vrij van stand of status koesteren de geportretteerden zich in de eigen, vertrouwde omgeving. Wat je voelt, meer nog dan wat je ziet, is rust en overgave. Een harmonie die zich zelfs niet door de aanwezigheid van de fotograaf laat verstoren.

De foto's voor 'Domestic Landscapes' zijn bij bestaand licht gemaakt, waarbij het erom ging dat alles samenviel. Daarom werkte Teunissen snel. Geen omvangrijke vracht aan apparatuur, geen uitgebreide lichtinstallatie die het binnenhuis in aanzien verandert, waardoor de bewoners zich als een kat in een vreemd pakhuis voelen. Alleen een fotograaf met een archaïsche grootformaatcamera en een doek waar hij onder kruipt. Lange belichtingstijden vergen dat de geportretteerde bewegingloos poseert. Lang genoeg om in zichzelf terug te keren, samen te vloeien met de eigen, vertrouwde omgeving en de fotograaf even helemaal te vergeten.
De langste belichtingstijd was 40 seconden. In een woning in Tasa Tula (Estland) was het zo donker dat je geen hand voor ogen zag. Na het maken van een polaroid, waarschuwde Teunissen de bewoonster dat ze heel lang stil moest zitten. De vrouw posteerde zich op een krukje, legde haar hand op een richel voor de kachel, haalde diep adem, richtte de blik op de camera en bleef als een standbeeld zitten. Tweemaal veertig seconden lang.

Richard Avedon vergeleek portretfotografie met een duel. Vooral sessies met mensen die door hun bekendheid afhankelijk waren van hun imago. Heel anders dan sessies met gewone, onbevangen mensen, die niet weten waarom en waarvoor een fotograaf ze wil portretteren. Die zijn gewoon nieuwsgierig en vrijgevig met hun tijd. Het is Teunissen een aantal keren overkomen dat mensen in tranen uitbarstten, zo ontroerd waren ze dat hij hen aandacht gaf.

Als Teunissen van huis gaat voor een reis, zet hij alle zintuigen open. "Ik weet dat ik me even niet druk hoef te maken om normale beslommeringen. Relaties, werk, inkomen, rekeningen… ik sluit mij er drie tot vier weken voor af. Zo rij ik weg. Ik ben scherp en sta overal voor open, omdat ik de dagelijkse besognes thuisgelaten heb." Teunissens mentale instelling doet denken aan wat fotograaf Anders Petersen eens vertelde: "Stel je een piramide voor, op de grond vierkant, gepunt aan de top. Ik moet mijzelf net zo scherp maken als die piramide. Voor ik begin moet ik puur zijn, zuiver. De ballast die je aan de voet van de piramide treft, moet ik niet met me meedragen. Het betekent dat ik afscheid neem van vrienden, familie, auto, radio, televisie, drugs, alcohol en vrouwen. Die heb ik niet nodig als ik aan het werk ben. Ik moet mezelf opschonen. Ik moet scherp worden als de top van die piramide. Ik moet al die huiselijke emoties van mij afschudden. Hoe hoger ik op de piramide kom, hoe minder ik mee moet torsen. Hoe dichter ik bij de top kom, hoe gevaarlijker ik word. En als ik bovenop de piramide sta, dan ben ik echt gevaarlijk."

Die drie, vier weken dat Teunissen per keer van huis is, zijn zware, intensieve reizen. Teunissen: "Drie, vier weken lang ben ik op de toppen van mijn concentratie. En van 's morgens vroeg tot 's avonds laat gedraag ik me sociaal. Ook de weekeinden. Dat gaat aan je vreten. Je bent zolang van huis. Je hoofd raakt vol indrukken en verhalen. Die moet je kwijt. Op een gegeven moment is het gewoon genoeg. De ene keer gebeurt dat sneller dan de andere. In Tsjechië was ik zó weg. Het regende er continu. Dan kun je niet meer werken. Ieder gesprek dat je voert, vindt plaats in de stromende regen. En Tsjechen blijken lang niet zo gastvrij als ze zich voordoen. Dan kun je je best wel eens zielig en ellendig voelen.
Aan het einde van de dag wil je je eigen kamer, je eigen bad, je eigen douche en toilet. Want vanaf het ontbijt ben je in gezelschap van de gids. Dat is behoorlijk intensief. Je bent blij dat je na het avondeten op jezelf kunt zijn. Al is dat pas om een uur of tien, elf 's avonds."

"I don't care how rough the road is, show me where it starts." – Bob Dylan

Vanuit de behoefte het thuisfront in al die reisindrukken te laten delen, begon Teunissen zijn fotografische dagboeken: 'Travelogs'. Niet vanuit beeld geconcipieerd, maar vanuit emotie. Niet vanuit het zien, maar vanuit het voelen. 'Domestic Landscapes' – het doel van Teunissens odyssee – vormen de bestemming, de 'Travelogs' de reis zelf. Een reis die net zo belangrijk is als het reisdoel. Teunissen: "Als je reist, trek je een soort harnas aan. Je hebt een taak. Die kan veel tijd en aandacht vergen, vooral als het eens tegenzit. Doordat je je dan nóg meer moet concentreren, wordt je blikveld nauwer." Vanuit een reeks persoonlijke emoties – het ver van huis zijn, in een vreemd land met een vreemde taal, heimwee, het isolement dat deze aspecten meebrengen – zijn Teunissens 'Travelogs' ontstaan.
Onderweg maakt hij foto's in zwart-wit op halfkleinbeeldformaat. Vanuit de auto, van het veranderende landschap, van ontmoetingen en van alle kleine momenten die zich tijdens de reis voordoen en die zijn fotografische blik scherpen. Die beelden vormen een weerslag van zijn gemoedstoestand van dat moment. Onnadrukkelijk, poëtisch en associatief. Teunissen: "Ik doe het uit honger naar beeld en om het niet-vergeten, het onthouden, het vastleggen voor thuis. Het is een persoonlijk verslag. Toen ik ze recentelijk exposeerde (van 4 maart tot 5 juni in Huis Marseille in Amsterdam, red.), deed ik dat niet chronologisch van uur tot uur, maar volledig door elkaar, Portugal tussen de Oostbloklanden en wat niet al. Ik legde verbanden, deed ontdekkingen achteraf. Als je al die beelden bij elkaar brengt, gaan ze elkaar versterken of een compleet nieuw verhaal vertellen. Ik noem dat associatief beeldrijm." Zo ontdekte Teunissen dat hij op al zijn reizen door de voorruit van de auto had gefotografeerd. Uit die beelden destilleerde hij de publicatie 'On the Road'.

Er zitten veel kilometers in Teunissens fotografie. Eenzame kilometers. In die 200.000 kilometers zitten de blues. Teunissens blues. Highway Blues.

"Down the road I go/And I got those worried/Lonesome homesick Jones/Way on down the road." – Van Morrison

© Pim Milo, 2011

0 Comments:

Een reactie plaatsen

Links to this post:

Een link maken

<< Home